Evcil ırklarımızın en dikkat çekici özelliklerinden birisi, söz konusu hayvanın veya bitkinin kendi çıkarı doğrultusunda değil insanın işine yarayan veya göz zevkine hitap eden yönde uyarlanıyor olmasıdır. Darwin Türlerin Kökeni kitabında bu cümleyle genel durumu bana göre çok iyi özetlemiştir. Geçmişten günümüze evcilleştirme kavramını farklı yönlerden ele almaya çalışırsak eğer, bilimsel kısmının yanında insanlığın tarım ve hayvancılık uygulamaları evcilleştirmeyi anlama aşamalarında bizlere daha farklı pencereler sunacaktır.
İnsanlık geçmişten günümüze bu uygulamalar sırasında hafif çeşitlilikleri seçilim yoluyla biriktirmede başarılı olmuştur ve bir kez başlayan bu çeşitlenme nesiller boyu süregelmiştir. Süregelen bu çeşitlilik, Darwin'in Türlerin Kökeni kitabının başlangıcı olan "evcilleştirme etkisinde çeşitlenme" bölümünde bundan engin çeşitlilik olarak bahsetmiştir; ebeveyn türün yetiştirilme koşullarının çok tekdüze olmasının yanında evcil üretimlerin bu tekdüze koşullardan farklı bir şekilde yetiştirilmelerinin değişimin ana kaynağı olabileceğini de aynı şekilde kitabında belirtmiştir. Her ne kadar ilk bakışta değişimin kaynağını yaşam koşullarında aramaya başlasa da sonraki sayfalarda aynı koşullarda yaşamış ebeveyn ve yavruların ne kadar farklı özelliklere sahip olduğuna dikkat çekip, değişime etki eden asıl önemli noktaların çevresel koşullardan çok üreme, büyüme ve kalıtım yasalarında aranması gerektiğine dikkat çekmiştir. (Kalıtsal yatkınlığın gücünü hiçbir yetiştirici yadsımaz: Her canlının benzerini yaratması, yetiştiricilikte temel bir kanıdır.)
Bütün bunları da dikkate alarak evcilleştirme sürecinde yapılan yapay seçilim sonucunda insanın kendi işine yarayan ırklar yaratmaya başladığını ve bir süre sonra da bu durumun genetik çeşitlilikte azalmaya doğru gittiğine de dikkat çekmezsek bu konuya eksik bir bakış açısı sunarız diye düşünüyorum. Tarımsal uygulamaların, mahsullerin etkili popülasyon büyüklüklerini büyük ölçüde azaltarak, genetik sürüklenmenin genotip frekanslarını değiştirmesine izin verdiğini; moleküler teknolojilerdeki, özellikle genom dizilimindeki gelişmeler, mahsulün evcilleştirilmesi sırasında ve sonrasında çok sayıda lokus üzerinde etkili olan insan seçiliminin kanıtını görmemize olanak sağlamıştır diyebiliriz. Bitki evcilleştirme süreci, uygun bir şekilde, bitkiler ve insanlar arasında artan karşılıklı bağımlılığın bir sürekliliği olarak tanımlanmıştır.
Başlangıç noktasında, bitkiler serbest yaşar ve insanlar bitkilerin hayatta kalmasına ve üretimine az çok yatırım yapmıştır. Diğer uçta da bitkilerin büyük miktarda insan emeği yatırımı olmadan çoğalamayacağı veya hayatta kalamayacağı gerçeği insanları diğer geçim biçimlerinden vazgeçirerek, tarımsal bir ekonomiye zemin hazırlamıştır.
Darwin bakış açısından yazılmış olan Türlerin Kökeni kitabının yazıldığı günden bugüne, milyonlarca yeni bilginin biriktiği gerçeğinin göz ardı edilmemesi gerektiğine de dikkat çekmek isterim. Evcilleştirmeye kısa bir bakış açısı sunan bu yazının devamında yapılması gereken en doğru şey her bilgiyi ve bakış açısını derin bir süzgeçten geçirip bu konunun önemini iyice anlamak olmalıdır.
Diğer sayılarda görüşmek üzere…
